Opinie en achtergrond

Marktwerking bij deurwaarders was een politieke keuze. PvdA, VVD en D66 droegen als regeringspartijen verantwoordelijkheid voor de invoering in 2001. Ook GroenLinks stemde vóór de Gerechtsdeurwaarderswet. Een kwart eeuw later rapporteert de beroepsgroep honderden miljoenen euro’s omzet. Dat vraagt om een ongemakkelijk debat: hoeveel mag er worden verdiend aan het innen van schulden, terwijl mensen met betalingsproblemen juist bescherming nodig hebben?

Van middeleeuwse gerechtsdienaar tot Napoleon

Wie wil begrijpen hoe dit stelsel is ontstaan, moet verder terug dan 2001. Het deurwaardersambt heeft wortels in de middeleeuwen. Napoleon heeft de deurwaarder dus niet uitgevonden en evenmin het hele geld- of schuldensysteem bedacht. Zijn bewind heeft wel een belangrijk stempel gedrukt op de inrichting van het moderne ambt in Nederland.

Het Napoleontische decreet van 14 juni 1813 regelde onder meer de benoeming, standplaats, bevoegdheden en plichten van deurwaarders. Nederland maakte toen deel uit van het Franse keizerrijk. Na de onafhankelijkheid bleef deze regeling aanvankelijk gelden. In 1838 kwam er een Nederlands reglement voor in de plaats; in 1934 volgde het Deurwaardersreglement. De Gerechtsdeurwaarderswet van 2001 vormde opnieuw een belangrijke omslag.

Die geschiedenis maakt duidelijk waarover we spreken: een ambt dat nauw verbonden is met de macht van de staat om rechterlijke uitspraken uit te voeren. De discussie gaat daarom over méér dan de prijs van een commerciële dienst. Zij gaat over de voorwaarden waaronder die macht wordt ingezet, tegen wie en met welke bescherming.

Al een kwart eeuw een politieke keuze

Op 15 juli 2026 was het 25 jaar geleden dat de Gerechtsdeurwaarderswet in werking trad. Op 15 juli 2027 wordt dat 26 jaar. De marktwerking is dus geen kort experiment meer. Een kwart eeuw is lang genoeg om de vraag te stellen wat deze inrichting heeft opgeleverd voor de mensen die ermee te maken krijgen.

De oorspronkelijke verwachting van betere kwaliteit door concurrentie verklaart de beleidskeuze, maar ontslaat politieke partijen niet van verantwoordelijkheid voor de uitwerking. Een sociale belofte moet ook standhouden wanneer een burger geen buffer, geen juridische kennis en weinig onderhandelingsruimte heeft.

Marktwerking bij deurwaarders: wat veranderde er?

De Gerechtsdeurwaarderswet trad op 15 juli 2001 in werking. De prijsvorming tussen gerechtsdeurwaarders en hun opdrachtgevers werd vrijgelaten. Daarachter zat de verwachting dat concurrentie zou bijdragen aan betere kwaliteit en lagere kosten.

Dat betekende geen onbeperkte vrijheid om schuldenaren willekeurige bedragen te laten betalen. Voor ambtshandelingen bleven door de overheid vastgestelde schuldenaarstarieven gelden. De commerciële afspraak met de opdrachtgever en het bedrag dat op een schuldenaar mag worden verhaald, zijn dus verschillende zaken.

Een incassobureau is bovendien geen gerechtsdeurwaarder. Dit artikel richt zich op de politieke inrichting van het gerechtsdeurwaardersstelsel. De genoemde sectorcijfers mogen niet worden gelezen als cijfers van de volledige incassobranche.

Ook GroenLinks stemde voor

De Tweede Kamer nam het wetsvoorstel op 16 mei 2000 aan. Volgens het officiële stemmingsoverzicht stemden GroenLinks, PvdA, D66, VVD, CDA en SGP vóór. De Eerste Kamer nam het voorstel op 23 januari 2001 zonder stemming aan.

De invoering vond plaats tijdens het tweede kabinet-Kok, van PvdA, VVD en D66. De parlementaire steun reikte dus verder dan de regeringscoalitie. Wie de politieke verantwoordelijkheid bespreekt, moet ook die bredere steun benoemen.

Juist de steun van GroenLinks roept een kritische vraag op. Van een partij die opkomt voor sociale bescherming mag worden verwacht dat zij uitlegt hoe concurrentie rond het innen van schulden zich verhoudt tot de belangen van mensen die nauwelijks financiële ruimte hebben. Die vraag geldt evenzeer voor de PvdA en de andere partijen die instemden.

€57,7 miljoen resultaat vóór belasting

De KBvG rapporteert over 2025 een sectoromzet van €340,6 miljoen en een resultaat vóór belasting van €57,7 miljoen. Dat laatste is geen nettowinst en ook geen bedrag dat rechtstreeks gelijkstaat aan wat individuele deurwaarders privé overhouden.

Evenmin blijkt uit deze totaalcijfers welk deel precies afkomstig is van financieel kwetsbare huishoudens. Het zou daarom onjuist zijn te stellen dat de volledige €57,7 miljoen uitsluitend bij deze groep is verdiend. De cijfers laten wél zien dat schuldinning een aanzienlijke economische activiteit is, met een financieel resultaat voor de sector.

Daar ligt de morele vraag: wanneer wordt het innen van een terechte vordering verdienen over de rug van kwetsbare mensen? Zodra extra kosten en commerciële belangen zwaarder wegen dan een haalbare oplossing, verdient het systeem scherpe kritiek. Dat is een oordeel over de inrichting en de prikkels van het stelsel; geen beschuldiging dat iedere gerechtsdeurwaarder misbruik maakt.

Waarschuwingen kwamen ook uit de beroepsgroep

De spanning tussen publiek ambt en ondernemerschap is niet alleen een politieke discussie. In de toelichting bij de Verordening Grenzen tariefmodellen gerechtsdeurwaarders uit 2020 beschreef de beroepsgroep zelf ongewenste effecten van concurrentiedruk.

Daaronder vielen financiële afspraken die de onafhankelijke beroepsuitoefening konden aantasten en situaties waarin opdrachtgevers direct of indirect verdienden aan ambtshandelingen, ten nadele van schuldenaren. De verordening moest zulke constructies begrenzen. Daarmee is de kritiek op verkeerde financiële prikkels ook in officiële beroepsregels terug te vinden.

Wel betalen, maar nauwelijks van de schuld afkomen

Zelf uit de schulden komen vraagt meer dan de bereidheid om iedere maand iets over te maken. Als naast de oorspronkelijke rekening ook rente en kosten moeten worden betaald, kan een kleine maandelijkse betaling weinig ruimte laten voor aflossing van die oorspronkelijke schuld. Bij meerdere schuldeisers moet dezelfde beperkte financiële ruimte bovendien over verschillende vorderingen worden verdeeld.

Bij de toerekening van een betaling op een bepaalde geldschuld geldt als wettelijke hoofdregel dat eerst kosten worden voldaan, daarna verschenen rente en vervolgens de hoofdsom en lopende rente. Dat helpt verklaren waarom iemand kan betalen zonder de oorspronkelijke schuld snel te zien dalen. De precieze uitwerking hangt af van de vordering, de afspraken en de toepasselijke regels.

Een vereenvoudigd rekenvoorbeeld, geen werkelijk dossier: iemand betaalt €50 per maand. Als daarvan in een bepaalde maand €40 naar verschuldigde rente en kosten gaat, resteert slechts €10 voor de oorspronkelijke schuld. Wie onder die omstandigheden blijft betalen, levert wel degelijk een inspanning. De beperkte daling van de schuld is geen bewijs van onwil.

Een betalingsregeling is pas een echte uitweg als zij niet alleen betalingen oplevert, maar de schuld ook binnen een haalbare termijn helpt oplossen. Anders kan het gevoel ontstaan dat iemand vooral het systeem gaande houdt, terwijl de vrijheid om weer vooruit te kijken uitblijft.

Rond schulden lopen verschillende geldstromen

De eerder genoemde €340,6 miljoen omzet en €57,7 miljoen resultaat vóór belasting betreffen de gerechtsdeurwaarderssector. Ze zijn geen totaalcijfer voor iedereen die rond schulden betaald wordt. Rond inning, beheer en oplossing zijn verschillende betaalde activiteiten te onderscheiden. Onderstaande indeling maakt die geldstromen zichtbaar; zij betekent niet dat alle posten in ieder dossier voorkomen of allemaal winst opleveren.

Rente: een vergoeding aan de schuldeiser wanneer die volgens de toepasselijke regels verschuldigd is. Dit is iets anders dan aflossing van de oorspronkelijke rekening.
Incasso en gerechtelijke inning: werkzaamheden van incassodienstverleners en gerechtsdeurwaarders kennen een financiële vergoeding. Welke kosten bij de schuldenaar mogen worden neergelegd is aan regels gebonden.
Professioneel beschermingsbewind: de bewindvoerder ontvangt een door regels begrensde beloning voor het beheer. De betrokkene betaalt in beginsel; bij onvoldoende middelen kan bijzondere bijstand mogelijk zijn. Dit bewind is iets anders dan de wettelijke schuldsanering.
Gemeentelijke schuldhulp: deze hulp is gratis voor de inwoner, maar de uitvoering kost publiek geld. Gemeenten kunnen de uitvoering onderbrengen bij bijvoorbeeld een kredietbank of stadsbank en blijven verantwoordelijk voor de kwaliteit.
Wsnp-bewind: de bewindvoerder in de wettelijke schuldsanering krijgt een gereguleerde vergoeding. Deze kan uit de boedel worden betaald; onder voorwaarden is aanvullende subsidie mogelijk als het boedelsaldo onvoldoende is.

Bureau Wsnp beschrijft een vaste vergoeding per zaak, een deel dat samenhangt met de looptijd en vergoedingen voor bepaalde kosten. Voor bijzondere werkzaamheden kunnen aanvullende vergoedingen worden aangevraagd, bijvoorbeeld bij een uitzonderlijk complexe zaak, woningverkoop of hoger beroep. Dat zijn verschillende onderdelen van één vergoedingsstelsel, niet automatisch afzonderlijke commerciële verdienmodellen.

Daarmee wordt de kritische vraag breder dan de winst van deurwaarders alleen. Hoeveel geld gaat naar inning, administratie en begeleiding, en hoeveel naar een duurzame oplossing voor het huishouden? Welke uitkomsten worden tegenover die uitgaven gezet? Een betaald traject moet kunnen laten zien wat het voor de betrokkene oplevert. De gebruikte bronnen bieden geen onderbouwd totaalbedrag aan winst voor deze hele keten; bedragen uit verschillende onderdelen optellen zou daarom schijnzekerheid geven.

Hulp moet een uitweg bieden, geen nieuwe fuik

Het zou tegelijk misleidend zijn te schrijven dat iemand binnen de wettelijke schuldsanering alleen maar eindeloos rente blijft betalen. De Wsnp kent een afgebakend traject, doorgaans van achttien maanden, en kan bij naleving van de verplichtingen eindigen met een schone lei. Schulden die daaronder vallen zijn vervolgens niet meer afdwingbaar. Voor mensen die zelfstandig niet meer uit hun schulden kunnen komen, is dat een wezenlijke beschermingsroute.

Juist daarom moet de discussie niet mensen afschrikken om hulp te zoeken, maar de kwaliteit en toegankelijkheid ervan ter discussie durven stellen. Waarom kan iemand niet eerder een haalbare oplossing krijgen? Welke stappen zijn werkelijk nodig? En wanneer wordt begeleiding een reeks betaalde handelingen zonder voldoende zicht op herstel?

Dat professionals voor hun werk betaald worden, bewijst op zichzelf geen misbruik. Maar een sociale overheid hoort evenmin genoegen te nemen met de constatering dat iedereen zijn werk heeft gedaan, terwijl een inwoner financieel en mentaal vast blijft zitten. De maatstaf moet zijn of het systeem mensen verder helpt, niet hoeveel partijen er een rekening voor kunnen indienen.

Schulden raken gezondheid, gezinnen en de samenleving

Een incassodossier is een administratieve eenheid. Voor een huishouden kan het betekenen dat de post angst oproept, dat er voortdurend moet worden gekozen tussen noodzakelijke uitgaven en dat ieder nieuw bedrag de oplossing verder uit zicht brengt. Dat zijn mogelijke gevolgen, geen verzonnen ervaringen van een opgevoerd gezin. Ze verdienen in de beoordeling van het stelsel minstens zoveel aandacht als omzet en rendement.

Onderzoek van het Trimbos-instituut geeft die maatschappelijke zorg een concrete basis. Mensen die bij aanvang psychisch gezond waren maar moeilijk aflosbare schulden hadden, hadden drie jaar later ongeveer drie keer zoveel kans op een psychische aandoening als mensen zonder geldzorgen. Bij mensen die al een psychische aandoening hadden, waren diepe schulden verbonden met slechter herstel: na drie jaar was hun kans om nog steeds een aandoening te hebben ongeveer vier keer zo groot.

Dit onderzoek gaat over moeilijk aflosbare schulden en bewijst niet dat één deurwaarder of één wet al die gezondheidsproblemen veroorzaakt. Het laat wel zien waarom schuldinning geen maatschappelijk neutrale activiteit is. De manier waarop betalingsproblemen worden aangepakt, hoort te worden beoordeeld tegen de achtergrond van deze kwetsbaarheid.

De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid waarschuwde in 2017 bovendien dat stress het vermogen om te plannen, in actie te komen en vol te houden vermindert. Wie een brief laat liggen, is dus niet vanzelf iemand die weigert verantwoordelijkheid te nemen. Juist wanneer een systeem snelle, foutloze reacties verlangt, kan de druk mensen minder goed in staat stellen om hun situatie op te lossen.

Daarmee komt ook de maatschappelijke rekening in beeld. Als aanhoudende geldproblemen gezondheid en herstel onder druk zetten, raken zij meer dan de verhouding tussen een schuldeiser en een schuldenaar. Ook naasten, hulpverleners en publieke voorzieningen kunnen met de gevolgen te maken krijgen. Welke winst is maatschappelijk verantwoord wanneer de kosten van vastlopen elders terechtkomen?

Kwetsbaarheid is geen voetnoot

Bij de hardste gevolgen moeten mensen zonder financiële buffer centraal staan. Wie voldoende ruimte heeft om een rekening of een geschil op te vangen, verkeert in een andere positie dan iemand voor wie extra kosten direct ten koste kunnen gaan van noodzakelijke uitgaven. Kwetsbaarheid kan bovendien door de schulden zelf toenemen. Het gaat dus niet om een vast etiket voor een beperkte groep mensen.

Dat de sectorcijfers niet uitsplitsen welk deel van het resultaat bij kwetsbare huishoudens vandaan komt, is geen argument om hun positie te relativeren. Het is een beperking van die cijfers. De wezenlijke vraag blijft of er wordt verdiend over de rug van mensen die door verdere kosten en druk nauwelijks nog uitzicht op herstel hebben.

Een sociaal profiel vraagt om politieke verantwoording

Hoe valt het te rijmen dat GroenLinks zich sociaal profileert, terwijl de partij vóór de wet stemde die deze marktwerking mogelijk maakte? Diezelfde vraag verdient de PvdA. Hun steun is een controleerbaar feit. Dat maakt hen medeverantwoordelijk voor deze wettelijke keuze, ook al is het onjuist om alle latere schuldenproblematiek uitsluitend aan deze partijen toe te schrijven.

Het antwoord kan niet alleen bestaan uit de goede bedoelingen van toen. Juist partijen die bescherming van mensen met weinig macht belangrijk vinden, moeten zich laten beoordelen op de gevolgen van de regels die zij steunen. Wat gebeurt er wanneer de prikkel om opdrachtgevers binnen te halen botst met het belang van iemand die niet méér kan betalen?

De beroepsgroep erkende in 2020 zelf dat concurrentiedruk tot ongewenste financiële constructies kon leiden. Dan wordt de politieke vraag scherper: hoe is ervoor gezorgd dat commerciële afspraken de onafhankelijke uitoefening van staatsmacht niet ondermijnen? En is de bescherming van de schuldenaar sterk genoeg tegenover de economische belangen aan de andere kant?

Wie zich sociaal noemt, moet niet alleen uitleggen waarom hij destijds vóór stemde. Hij moet ook verantwoorden wat hij doet wanneer de kwetsbaarste mensen de gevolgen dragen.

Wie bewaakt de menselijke grens?

Een rekening is niet vanzelf terecht omdat een bedrijf haar verstuurt. Ook de geleverde dienst, de onderbouwing van het bedrag en een eventueel geschil verdienen aandacht. Een energiebedrijf of woningcorporatie kan zelf tekortschieten. Een betalingsprobleem mag geen reden zijn om klachten over bijvoorbeeld gebrekkige dienstverlening of de staat van een woning uit het verhaal te laten verdwijnen. Of een specifieke vordering juridisch verschuldigd is, vraagt een beoordeling van die concrete zaak.

Daar komt een verschil in macht bij. Een groot bedrijf kan beschikken over juridische kennis en een georganiseerde incassoprocedure. Een bewoner met geldzorgen moet daar soms alleen tegenover zien te staan. Daarom volstaat de algemene uitspraak dat schuldeisers recht hebben op betaling niet als maatschappelijk antwoord. Eerst moet duidelijk zijn wat terecht wordt gevorderd, welke verantwoordelijkheid de schuldeiser zelf draagt en wat de gekozen aanpak met het huishouden doet.

Bij wonen en energie gaat het om basisbehoeften. De dreiging van verlies van een woning of van energievoorziening vraagt om een beoordeling die verder gaat dan het bedrag op de rekening. De kritische vraag is of het stelsel voldoende ruimte biedt voor een reële oplossing en voor het verhaal van de bewoner, ook wanneer een grote organisatie de opdrachtgever is. Het wettelijke ambt van de gerechtsdeurwaarder moet onafhankelijkheid en bescherming waarmaken, juist in die ongelijke verhouding.

Politieke partijen die destijds instemden, mogen worden aangesproken op de uitwerking van hun keuze. Wat hebben zij gedaan om verkeerde prikkels te herstellen? Hoe zorgen zij dat bescherming daadwerkelijk werkt? En hoe wordt voorkomen dat iemand steeds meer moet betalen zonder dichter bij een oplossing te komen?

De beschikbare bronnen bewijzen niet dat deze wet rechtstreeks ziekte of overlijden heeft veroorzaakt. Zulke gevolgen aan specifieke partijen toeschrijven zou verder gaan dan de feiten. De politieke en morele vraag blijft echter scherp genoeg: waarom organiseren we een publieke machtsuitoefening zo dat commerciële belangen voortdurend om voorrang kunnen vragen?

Een rechtvaardig schuldensysteem moet niet alleen kunnen innen. Het moet ook kunnen begrenzen wanneer innen mensen verder vastzet.

Illustratief beeld: Adobe Stock.